| |
DAGBOEK Seemannslieder
Tijdens de repetitieweken van de nieuwe productie Seemannslieder / Op hoop van zegen houdt acteur Bert Luppes wekelijks een 'dagboek' bij. Wat blijft er met de eigenzinnige regisseur Christoph Marthaler nog over van Heijermans? Hoe zet je de Nederlandse volksaard op toneel? Wie zijn stem begeeft het als eerste?
eerste week december
Goed, het zat er aan te komen: De ongelovige is van de speellijst geschrapt. Een voorstelling die al klaar is, die zowel door het publiek als pers positief is ontvangen, die qua inhoud juist nu op dit moment in Nederland gespeeld moet worden (het gaat over de confrontatie tussen een provocerende journalist en een extreem gelovige), waarvan de makers zelf graag willen dat die uitgevoerd wordt, waar het verzoek van sommige afnemers om hem vaker op te voeren, gezien de hoeveelheid reserveringen, meer dan een keer ZT Hollandia heeft bereikt.
We komen 15.000 euro te kort op deze productie. Ik geloof dat de direct betrokkenen er alles aan hebben gedaan om hem toch door te laten gaan. Maar helaas. Ik kan me niet herinneren dat ik in de 16 jaar dat ik bij Hollandia werk, betrokken ben geweest bij zo'n situatie.
Ondertussen met Seemannslieder door het land, al een 16-tal keer. Een voorstelling, zo vast in zijn vorm en ritme, die zich niet ontwikkelt. Dat kan ook niet en moet misschien ook niet. Ik vraag me af of dit nou de makkelijkste of de moeilijkste voorstelling is die ik ooit heb gespeeld . Ik weet het niet.
Het gaat over gezamenlijke concentratie, sfeer, beperking, stilstand en wachten, dat vind ik er moeilijk aan en is dan ook de uitdaging. Natuurlijk gaat ie de ene keer beter dan de andere keer. Ik was blij dat we op een gegeven ogenblik vonden dat ie niet meer ging zoals ie moest gaan. Het gevaar dat die te routineus gespeeld wordt ligt op de loer. Daarna stonden we er weer.
Ik heb me afgevraagd wat er zou gebeuren als, op een avond, een van de spelers niet mee zou doen. Ik denk dat alleen Chris, vanwege de grammofoonplaatjes, onmisbaar is. Natuurlijk is dat niet zo, ik weet dat wel, maar toch, de gedachte alleen al. Een nieuwe ervaring voor iemand die gewend is om met elkaar, in de beperking van de voorstelling, de beweging te blijven zoeken, elke avond opnieuw.
na 2 speelweken
maandag 15 november
We zijn vertrokken uit Gent, NTG heel erg bedankt! Op naar Nederland. De reacties zijn goed en we worden gevraagd om te komen spelen in Parijs, Stuttgart, Wenen, Warschau en in Finland.
Het spelen van deze voorstelling is een vreemde ervaring voor mij. Ik ben er zo gewend aan dat elke avond nieuwe dingen gebeuren op de scène, terwijl dat in dit genre niet aan de orde is. Niet dat het elke avond helemaal hetzelfde is, maar er is ook niet echt sprake van een voorstelling die zich ontwikkelt. Het komt er vooral op neer dat ik me goed concentreer tijdens het spelen, de concentratie voorafgaand aan de voorstelling is niet zo belangrijk. Ik merk dat ook bij de anderen: ze zijn tot het laatste moment bezig met van alles en nog wat, we zingen om 19.45 in en het gebeurt regelmatig dat iemand dan pas het theater binnenkomt. De voorstelling moet het echter hebben van de gemeenschappelijkheid op de bühne. Daarom vond ik de première zo uitzonderlijk mooi, de adrenaline door de extra spanning gaf aan ons precies de juiste intensiteit. Ik hoop dat we dit zullen volhouden en dat we niet wegzakken naar het spelen van losstaande acts van individuele acteurs.
Tijdens het spelen verf ik boven in mijn hokje elke keer een streepje op het decor, zes keer tot nu toe. Christoph is een aantal maal komen kijken en heeft beloofd om dat vol te houden, de voorstelling ligt hem na aan het hart.
première
vrijdag 5 november
Ik heb een goed gevoel over gehouden na onze première. Eigenlijk wil ik er niet zoveel over zeggen. Ik ben er gelukkig mee.
Christoph heeft de voorstelling niet gezien. Hij is, nadat hij de eerste tien minuten van de voorstelling bij ons achter tussen de coulissen heeft gestaan en met zijn grappen en grollen ons in de juiste stemming heeft gebracht, naar buiten gegaan en heeft gedurende de hele voorstelling aan de Leie gestaan.
Ik moet denken aan onze tentvoorstellingen bij het Regiotheater (voorloper van Hollandia) waar Johan tijdens een première altijd als een tijger rond de tent liep. Als je om moest lopen om aan de andere kant van de tent weer op te kunnen komen en je hem buiten tegen kwam, vroeg hij zeker en vast:
"Hoe gaat het, hoe gaat het?"
Daar waar ik begon in tenten en locaties, daar sta ik nu in het toekomstige nieuwe huis van Johan te spelen. Een kwartiertje voor aanvang besef ik plotseling dat dit mijn laatste première zal zijn bij Hollandia. Bedankt allemaal, we gaan ons zien!
premièreweek
donderdag 4 november
Dinsdag
Wanneer ik naar Gent rijd, hoor ik op de radio het afschuwelijke bericht van Theo van Gogh. Ik vloek hardop in de auto. Ik word van de sokken gereden door twee auto`s met Spaanse nummerborden. Een van hun rijdt tussen twee auto`s door en de ander knalt even later met een snelheid ver boven de 160 km/u tegen de achterkant van een oplegger: rook, hoop glas, stank van rubber en ik zie in mijn achteruitkijkspiegel dat de auto slingerend in de berm tot stilstand komt. Gelukkig geen gewonden zo te zien. Even verderop wordt ik zelf geflitst. Gerrie Knetemann is ook dood, hartstilstand op een mountainbike.
's Avonds opluchting na de eerste doorloop. 2 uur en 45 minuten. Als beeld en tekst met elkaar een verhouding aan gaan dan vind ik het mooi. "Spelen vanuit je oren," zou Paul Koek zeggen na vanavond.
Woensdag
's Ochtends hang ik met Johan aan de telefoon. Hij is enthousiast over wat hij gezien heeft gisterenavond. Belangrijk voor hem is de trieste sfeer, hij voelt het water in de voorstelling, vluchtelingen die geen plek hebben, onderwater.
We repeteren, maken scènes schoon, er gaat wat tekst uit hier en daar, maar Christoph wil de voorstelling nog niet echt korter maken. Ik wil vanavond bij de eerste try-out toch weer wat uitproberen, iets met een schaats. Ik zeg niks tegen Christoph, maar spreek het door met Frieda (decor).
De eerste try-out en de zaal zit helemaal vol met gasten en kennissen van de sponsor van al het papier wat ze bij het Publiekstheater Gent gebruiken. Een groep in de zaal is het vervelendste wat er is. Ik krijg het bloedheet: een met de hand gebreide trui boven een synthetisch t-shirtje en daarboven op een stevig colbert, in de maskerscène en 25 minuten een wollen bivakmuts op je kop, gaat je niet in de koude kleren zitten.
De intensieve manier van werken en het leven leven in een vreemde stad vraagt zijn tol. Er moeten homeopathische middelen aangerukt worden om de ziektekiemen te smoren. RESCUE schijnt ook te helpen! Thuis wordt mijn vrouw, ook geveld door de griep, uitstekend verzorgt door onze dochters (8+11): ontbijt op bed en voor het diner maken ze pizza of vissticks, ze boft maar.
De sfeer is na de voorstelling is minder enthousiast. Duur 2uur en 30 minuten. We besluiten morgen om 10.00u al te beginnen met repeteren omdat Graham weg moet om een voorstelling te spelen in Parijs.
Donderdag
We komen bij elkaar op de bühne. Christoph neemt de notes door. Hij en de dramaturgen zijn erg tevreden met de try-out van gisteren. Hij zegt niets over mijn schaats, dus zal het wel goed zijn, denk ik. We halen er een dijk uit en werken nog wat aan overgangen. Om 12 uur stopt de repetitie.
Ik ga naar huis en ben morgen, de dag van de première, om 12.30u weer in Gent. Kom ik thuis ligt er op de deurmat de nieuwe TM (theatermaker) en wie prijkt er met zijn hoofd op de cover: Christoph Marthaler. Leesvoer voor vanavond in bed !
tiende repetitieweek
zaterdag 30 oktober
Juliette, mijn dochter, komt nog terug op wat ze zag in de repetitie vorige week: “Vrouwen die naar mannen vissen, is dat een gezegde?” Ik moet lachen: “Natuurlijk, ja, dat is een gezegde.” De zogenaamde visscène wordt deze week ook gerepeteerd, maar nu in een zwembroekvariatie. Ik denk niet dat we die gaan gebruiken.
Ook de door water gedeformeerde en verroeste fiets, die uit het plafond naar beneden komt zakken, is een fantastisch beeld en roept allerlei oer-Hollandse associaties bij me op, maar we werken er eigenlijk niet aan en ik vermoed dat we de scène zullen schrappen.
Woensdag is iedereen aanwezig. We profiteren ervan om grote blokken achter elkaar te spelen. Er is nog geen sprake van een bepaalde volgorde en alles is nog inwisselbaar, alhoewel sommigen onder ons zich al vasthouden aan schema`s die achter het decor geplakt zijn. Ik kan me dat heel goed voorstellen: de open manier van werken zorgt ervoor dat ook ik af en toe naar meer beperking verlang. Vanuit de beperking kan ik juist de vrijheid nemen, opeisen als het ware, alle hoeken en gaten uitpluizen, de uiterste grenzen ervan opzoeken, jezelf en anderen daarmee verassen.
Ik herlees ‘s nachts Storm van Redmond O`Hanlon en wordt gegrepen door een mooie passage over een te groot gevoel van liefde van een van de vissers op de trawler voor zijn vrouw. Ik streep het aan met het voornemen om het te laten horen aan Paul S. De volgende dag zie ik er toch van af, ik wil mezelf beperken want ik kan aan de gang blijven. In plaats daarvan vraag ik aan Paul: “Hebben we nog nieuwe tekst nodig?” “Ja,” zegt hij, “Ik zit te denken dat jij en Frieda nog een stukje uit Op hoop van zegen moeten krijgen, het gebed tussen de vader en de moeder. De voorstelling moet over angst en geloof gaan.” De dramaturg is op dreef.
We gaan met de hele crew (37) eten in Het Pakhuis, het is de première-avond van De speler in Berlijn, SMS-jes vliegen over de tafel heen en weer. Hoogtepunt van de week: Graham zingt Lowlands. Koude rillingen lopen over mijn lijf. En de uitdaging ligt weer op de scène!
negende repetitieweek
maandag 25 oktober
Het is herfstvakantie! We repeteren ook tijdens het weekend. Daarom hebben mijn vrouw en mijn kinderen hun biezen gepakt en zijn ze ook naar Gent gekomen. Zo overnachten we twee nachten, na enig schuifwerk met matrassen en de overgebleven appartementen, gezamenlijk in Gent.
Maandagmiddag zie ik ze stilletjes de grote zaal binnen sluipen om een blik te werpen op de repetitie. “Ik vond het grappig,” zegt Juliette (8 jaar), “toen ik zag dat de mannen naar de vrouwen gingen vissen.”
Natuurlijk kom ik de volgende dag te laat op de repetitie. Het terug verhuizen van de matrassen neemt meer tijd in beslag en tot overmaat van ramp verdwaal ik met de auto in Gent en kom ik bijna in Eeklo terecht. Ik reageer kregelig op de opmerkingen van de anderen, de spanning begint toe te nemen.
We hebben nog twee weken voor de eerste voorstelling. Niet dat ik mij zorgen maak, maar met de ‘methode Marthaler’ heb je als acteur niet zoveel houvast: geen tekst, geen rol, geen anekdote, geen dialoog, geen dramatisch conflict, geen hoogtepunt, geen ontwikkeling, geen volgorde, geen opbouw, geen verhaal.
Ik praat met Chris (net terug uit Zwitserland waar ze Elementarteilchen speelt) over de repetities. We zijn het met elkaar eens dat nederigheid een groot goed is, en je dienstbaar opstellen aan het geheel nodig is, meer dan ooit. Het gaat hier niet over individuele acteursprestaties. De atmosfeer, concentratie, de samenstelling van figuren, teksten en handelingen, het wachten, de stilte, de ruimte en - niet te vergeten - het zingen van de Seemannslieder, daar gaat het om.
Het grote plak-en knipwerk is begonnen: Christoph, Paul S., Matthias en Marc kijken, diep voorover gebogen, naar de aantekeningen van negen weken repeteren. Tot vandaag was alles bruikbaar, maar los van het feit dat we dan voor zes uur materiaal hebben, moet het ook nog wel ergens over gaan! In mijn loge klinkt door de intercom de potpourri van Hadewijch en Gijs: Al Jareau, John Travolta en Abba. “Beckett, een moderne Beckett!”, schreeuwt het door mijn hoofd.
’s Avonds staat Christoph met mij buiten op het grote plein voor de schouwburg. Een herfststorm waait tussen de toren van de Sint-Baafs (Stormy Weather) en doet de zwarte hoed van zijn hoofd waaien. Hij wil hem oppakken maar net als hij zich bukt om de hoed op te rapen waait de wind hem weer weg. Even later heeft ie hem te pakken, maar legt hem zelf meteen weer neer voor zijn voeten, op de kasseien, opdat de wind er weer vat op zal krijgen. Het lukt, weer waait de hoed weg en hij holt er achter aan. Christoph heeft alles al onder die grote hoed zitten, tot en met het kleinste detail uit de afgelopen negen weken, het staat hem glashelder voor ogen, santé.
Ik vraag aan Stefan (techniek ZTH) of we een knipmes hebben (ik wil iets uitproberen). De volgende ochtend overhandigt Dick (techniek ZTH) mij het mes uit Vrijdag, hij heeft het meegebracht uit Eindhoven. Ik bedoel maar. Er zal binnenkort niet voor niks een GOUDEN KROMMER (40 jaar in de
theatertechniek) uitgereikt worden bij ZTH. Peter, alvast gefeliciteerd!
Woensdag hebben Johan en de rest première in Berlijn van De speler. Ik probeer telefonisch contact met hem te krijgen, maar zonder succes. Ik hoop dat alles voorspoedig verloopt. Ik word ‘s nachts wakker op mijn appartement door een ondoordringbare frituurgeur, gebakken vis om 1.00 uur in de ochtend. Zet het raam wagenwijd open en ga maar wat lezen in de boekjes die ik eerder gekocht heb in de Slechte: een compilatie van mooie oral histories over vaarmannen en -vrouwen, verschenen in de Schuttevaer. Denkend aan Holland. Denkent an Holland.
achtste repetitieweek
maandag 18 oktober
Deze week geen repetities in Gent omdat Christoph in Parijs zit vanwege zijn voorstelling daar die in herneming gaat.
Ik hou me bezig met de veranderingen die op stapel staan binnen het gezelschap, speel Vrijdag in Gouda, Leuven en Zwolle (de laatste). We (acteurs en techniek) eten gezamenlijk ons laatste avondmaal, mijn laatste inleiding in Zwolle wordt gegeven, Elsie en ik rijden ons laatste ritje samen en wie weet zat er in de wijnfles tijdens de laatste voorstelling wel echte wijn in plaats van koude rozenbottelthee zoals gewoonlijk.
Door haast en drukte ben ik mijn tekstmap vergeten van Seemansslieder, alle teksten liggen nog in mijn kleedkot te Gent. Bij mijn bezoek aan Eindhoven zoek ik nerveus en zonder succes in het oude repetitielokaal of er hier en daar nog een liedtekst bij elkaar te sprokkelen valt. Marc Swaenen (stage management, Belg en onbetaalbaar) had het probleem al voorzien en en overhandigt mij zijn map. “Hier,” zegt hij, “Gadegij maar eens aan de slag!” Volgende week met gekende tekst!
zevende repetitieweek
maandag 11 oktober
We hebben ons domicilie verplaatst van Eindhoven naar Gent en zullen daar de komende weken blijven. De eerste die mij een hartelijk welkom bezorgt op maandagochtend is Nicole, onze gastvrouw in de artiestenfoyer van het Publiekstheater / NTGent. Ik zal haar deze week nauwelijks zien, want ik probeer elke dag na de repetitie zo vlug mogelijk (ook vanwege de werken op de ring van Antwerpen) in de auto te komen om nog iets van thuis mee te krijgen.
Het decor staat in zijn volle omvang op de scène van de schouwburg. De intieme sfeer wordt extra versterkt door het plafond dat er nu in gehangen is en akoestisch een prima klankbord vormt. De vloer gemaakt van donker houten planken, af en toe opgevuld met lichtere vloerdelen in verschillende vormen, vind ik wonderschoon.
De meeste acteurs hebben afgelopen nacht, en zullen de rest van de week, in appartementen en hotels doorbrengen. Dit is allemaal georganiseerd door Jan Kuppens [productieleider], die zijn handenvol heeft aan deze voorstelling.
We maken lange dagen, werken in deelrepetities en spelen langere stukken achtereen. Soms proberen we stukjes uit die niet naar Christoph zijn wensen werken. Hij diept dan uit zijn aantekeningen oude improvisaties, beelden, handelingen op en voegt die aan de rest toe. We werken geconcentreerd, alhoewel het ook gebeurt dat we die kwaliteit niet altijd halen.
Naast de liederen die we al hebben komen er nu ook potpourri's bij met evergreens uit het moderne Engelstalig muziekgebied (Hadewych en Gijs), is er opeens een Strangers in the Night die blijft hangen, wordt er gezocht naar vieze liedjes. Chris beweegt als een soort heremietkreeft over de bühne. Een visscène in een aquarium, teksten van Pessoa, een oefening in scheepsknopen leggen en gelukkig kunnen we af en toe weer vaste grond vinden door gewoon met zijn allen Schubert te zingen, Tiefe Stille.
Seemannslieder in de maak!
zesde repetitieweek
maandag 4 oktober
Maandag
Zeker als de opzet van een voorstelling echt een andere moet worden, vergt een herneming veel aandacht. Die ochtend heb ik dat gemerkt bij de productievergadering over De ongelovige, die in januari en februari op tournee gaat. Het hele decor-en lichtplan moet worden herzien! De verhoudingen van de oorspronkelijke locatie Strijp S in Eindhoven is in vergelijking met de kleine theaterzalen waarin we straks spelen natuurlijk totaal anders.
Vergelijkbaar probleem: morgen Kingcorn spelen, die in plaats van voor 75 man waarvoor die bedoeld was, nu voor deze speciale gelegenheid, de opening van de Verkadefabriek in Den Bosch, voor 270 man moet gaan.
Dinsdag
Op de Fuut zijn ze me kwijt! Niemand uit de productie Seemannslieder blijkt te weten dat ik vanmiddag de openingsvoorstelling heb van de Verkadefabriek. Ik bel vanuit de kleedkamer in Den Bosch met Matthias (regie-assistent) en leg hem de situatie uit.
De voorstelling: het ritme is over het geheel te traag, vindt Floor. Het is het gevolg van de nieuwe opzet. Morgen een revanche, en gelukkig met iets minder publiek.
Gefeliciteerd Jan (van der Putten, directeur Verkadefabriek) en consorten, “...en met de wind van achteren!”
Woensdag
Om 9.15 u meld ik me op het Lingecollege in Tiel, de oude middelbare school van Fedja. Ik word er gastvrij ontvangen door de lerares Engels en een enthousiaste verslaggeefster van de Gelderlander die, omdat wij aanstaande dinsdag Vrijdag in Tiel spelen, aan een flinke voorpubliciteit werkt. Ongeveer 125 middelbare scholieren zullen onze voorstelling bezoeken en ik zal, op verzoek van de educatieafdeling ZTH, twee keer een half uur het een en ander vertellen over het stuk en ons gezelschap. Nieuwsgierigheid is een groot goed, zo blijkt (beetje cryptisch, maar ja).
Om 10.45 rij ik naar Eindhoven om te repeteren. Tijdens de lunch vraagt journaliste Maartje Somers (die af en toe een repetitie bijwoont van Christoph): “Valt er in deze voorstelling al iemand op de grond?” Nee," zeg ik. Een half uurtje later in een improvisatie: Rafael staat naast mij aan de bar, ik schrik me dood, plotseling stort hij ter aarde en staat meteen weer op.
‘s Avonds spelen in Den Bosch: Kingcorn.
Alain de Botton (NRC 2 oktober 04): “We zijn gaan geloven dat werk ons gelukkig moet maken, we zijn wat we doen. Maar werk is vaak helemaal niet leuk...”
Donderdag
Ik krijg tekst: een fragment uit Op hoop van zegen, derde akte, scène 3, Cobus. Als een dominee op de kansel sta ik te preken. De goegemeente bestaat uit acteurs, die mij als dooie vissen aan staan te gapen. Een nieuwe scène uit Seemannslieder is in de maak.
‘s Avonds spelen in Den Bosch: Vrijdag. Het vlakke vloertheater van de nieuwe Verkadefabriek leent zich eigenlijk niet voor deze voorstelling, die gemaakt is voor het lijsttoneel. Het grote rode toneelgordijn waar wij gewoonlijk voor spelen, krijgt in deze opzet een totaal andere betekenis. De catwalk die normaal een zestal meter recht de grote zaal inloopt, is terug gebracht tot een stukje van 1m80 en loopt op het eind trapsgewijs op. Op het eind prijkt de TV als een altaar waar de voorstelling kennelijk om draait. De eerste rij publiek zit zo ontzettend dicht boven op de acteurs dat ik het gevoel heb dat ze aan het eind van de voorstelling twee meter naar achteren zijn geschoven.
Vrijdag
Tom Blokdijk (dramaturg van het eerste uur bij Hollandia) wordt 65 jaar. Van Harte. Ik vertel aan Johan dat ik nu net zo oud ben als Tom, toen hij voor het eerst bij ons kwam werken tijdens Boeren Sterven (1988). Ik geloof dat hij echt schrikt aan de telefoon.
We herhalen alle Seemanslieder (Graham please come back!). Vandaag is de laatste dag in Eindhoven, we maken ons gereed voor een aantal weken Gent. Dit is namelijk een coproductie met NTGent, het toekomstig gezelschap van Johan. Het decor staat daar al op de bühne. Vanuit België zal ik de tournee van Vrijdag verder afspelen.
‘s Avonds spelen we Vrijdag in Den Bosch.
Zaterdag
Ik kijk ‘s middags naar een jeugdvoorstelling in De Roos (Den Bosch), een restaurant annex zaaltje gerund door geestelijk gehandicapten. Daarna met het gezin naar De Verkadefabriek om daar te eten en te spelen.
Ik lees in de NRC: “...tien miljoen euro minder bezuinigingen voor cultuurbegroting ...” Petra (van Huffel, tourneebegeleidster) komt enthousiast terug van de demonstratie tegen het kabinetsbeleid op het Museumplein.
Cobus: “...Nee, nou mot jij niet lache- lache is geen kunst- je mot praktizere...”
vijfde repetitieweek
maandag 27 september
Christoph, terug uit België, legt zijn vangst van een weekendje rommelmarkt neer op tafel. Wel dertig gedateerde LP’s, hoofdzakelijk Nederlandstalige levensliederen van diverse artiesten. Chris, die zich deze week ontpopt als een Vlaamse kroegmadame draait de ene herinnering na de andere. Terwijl zijn stem door ons repetitielokaal klinkt, sterft Andre Hazes aan een hartverlamming.
Kortrijk (600 man publiek): Vrijdag in de hartstreek van het stuk. Mijn inleiding voor meer dan twee honderd man wordt een extra voorstelling: “Zou u een rasechte Hollander kunnen uitleggen hoe hij een rol in Vrijdag moet spelen ?” Stilte. “Moet hij daar maar niet aan beginnen?” Stilte. “Een icoon uit de Vlaamse toneelschrijfkunst, moet je daar als Hollander van afblijven ?” Stilte. “U kunt uw kaartje nu nog inleveren bij de kassa!” Een lach. ‘s Nachts rijden we te hard naar huis.
Sommige stukjes zijn we al aan het herhalen. Het is ‘Dramaturgentag’ op het eind van de week. We laten de dramaturgen Stefanie Carp en Paul Slangen het volgende zien: Frieda Pittoors als een komische Marry Poppins, Hadewych Minis als wonderschoon boegbeeld, Sanne van Rijn als ontroerende vissersvrouw en Chris Nietvelt die de kroeg bestiert. Het is een scène uit Seemannslieder / Op hoop van Zegen.
“Papa, wat heb jij vandaag gedaan?” vraagt mijn jongste. “Ik heb een vis gespeeld, met drie andere mannen, we kwamen door de deur, lagen op de grond, stomdronken en dachten dat we vissen waren, de vrouwen haakten ons vast aan de achterkant van hun paraplus.”
Met Floor (Huygen, regisseur) en Peter (Bijl, technicus) gaan we kijken naar de Verkadefabriek in Den Bosch. Dinsdag 28 september speel ik er Kingcorn als officiële opening van het nieuwe gebouw. Het ziet er grandioos uit! Het decor van de voorstelling moet aangepast worden voor deze speciale gelegenheid, we komen er met hulp van ‘de Techniek’ en ‘de Productie’ van ZTH al snel uit.
Vrijdag Vrijdag spelen in Eindhoven, een thuiswedstrijd, dus veel collega`s aanwezig en meer dan 300 man in de zaal. Ferre (onze gasttechnicus uit Gent) is jarig en krijgt mijn bloemen. Zaterdag moet ik repeteren aan Seemannslieder, maar ik kan geen oppas krijgen. Floor (vrouw van Bert Luppes, nvdr) heeft haar eerste voorstelling van Lizzy wil meer bij Artemis, en is ook niet thuis. Ik zeg de repetitie maar af. ‘s Avonds tweede keer Vrijdag, Eindhoven.
vierde repetitieweek
vrijdag 17 september
Twintig minuten voordat ik hem zelf vakkundig in elkaar mag schoppen, springt de tv spontaan kapot tijdens de voorstelling (Vrijdag in Almere). “Ik dacht dat al het goeie uit Eindhoven kwam,” zei Jurgen (technicus ZTH ) na de voorstelling.
De 'methode Marthaler' wordt mij ondertussen duidelijk. Hij kijkt en luistert en tegelijkertijd speelt, schrijft, drinkt, probeert, choreografeert, zingt en grapt hij. De voorstelling groeit zonder dat we het zelf in de gaten hebben, zo lijkt het.
Deze week zijn we naar Scheveningen geweest. Gewandeld langs het strand, foto gemaakt voor de affiche, allemaal met een pannetje, met zestien man gegeten bij 'Weduwe van den Toorn', het meest authentieke visrestaurant dat ik in Nederland ken. Ober tegen de kok: "Aatsje, hebbie auk nog wat senf voâh die krauket" (voâh de niet-gebore Hageneis: senf is auk un bekend pesaun in Den Haag). Zet daar Christoph in zijn eentje aan een tafel en aan het eind van de dag heeft hij verhalen in overvloed.
In de haven valt op dat de vissersvloot hoofdzakelijk bestaat uit vissersboten uit Denemarken. Ik krijg te horen dat er nog maar een klein deel van de visafslag in gebruik is en dat de vis al op zee verkocht wordt door Japanners en op de kade meteen in vrachtwagens geladen wordt.
We lopen door het oude gedeelte van Scheveningen, door kleine steegjes met huisjes waar Kniertje zo uit de deur kan komen, langs de gereformeerde kerk en drinken daarna kopstootjes in 'De Branding'. Gevolg is dat we de volgende dag zingen uit Camphuysens Stichtelijke rymen: Al ruisen alle wouden. En een dag later Ik heb de vaste grond verloren. En tijdens de lunch staat onze algemeen directeur (J.S.) met veel tremelo Het hijgend hert in het oor van Christoph te zingen. Even later is hij (J.S.) door Theater Heute in Duisland uitgeroepen tot de beste regisseur van het jaar!
Een ander element uit onze Nederlandse cultuur is het repetitielokaal binnengeslopen. Sarah (kostuumontwerpster) komt met een 15-tal maskers het lokaal binnen. Allemaal identieke maskers: oude kop van een kapitein, pijp in de mond. Allen met dit masker op, maken we wat groepsfoto’s.
Op het eind van de vrijdagmiddag drinken we een glas op de verjaardag van Sanne (van Rijn, actrice) en Caroline (Peters, kostuums). Christoph zegt dat de aanwezigheid van een iedereen nu facultatief is. Chris (Nietvelt, actrice) staat achter de draaitafel: Voulez vous coucher avec moi ce soir. Graham, Raphael en Gijs, allen met maskers op, dansen een fantastische geïmproviseerde oude mannendans. Christoph geniet, gaat soms naar ze toe, fluistert wat in het masker, gaat weer zitten. De oudjes blijken naar de wc te moeten, achter op de scène, an act is born.
Het doet mij denken aan het effect van de maskers uit Bazel waar ik in de Verenigde Staten op The School of Mime and Comedy mee heb gewerkt tijdens een 'maskworkshop'. Ook die maskers hebben allemaal dezelfde uitdrukking, maar worden ze gedragen door verschillende acteurs dan is het effect bij iedere speler zo wonderbaarlijk anders. "We are all individuals!"
Ik bekijk de DVD O.T. Eine Ersatzpassion, regie Christoph Marthaler. De manier van acteren, de timing, het gebruik van attributen, decor, het absurd clowneske. Ik herken deze elementen ook uit die heerlijke voorstellingen van vriend Ted Keyser samen met zijn kompanen Donati en Olesen die ik een aantal keer in Rome heb gezien. En van Lecoq Jacques, naamgever van de beroemde mimeschool in Parijs. Marthaler kent deze opleiding en ook Graham (die speelt in Ersatzpassion) heeft deze opleiding gevolgd. Het is een levenshouding.
derde repetitieweek
vrijdag 10 september
Week drie staat voor mij geheel en al in het teken van de herneming van Vrijdag. Ik rij elke dag op en neer naar Gent met Elsie en voel me op mijn gemak en vertrouwd.
Maandag, dinsdag en woensdag: we werken samen met Johan en de techniek keihard aan het hernemen van deze mooie voorstelling. We veranderen stukjes, zetten de puntjes op de i en aan het eind van de week, op zaterdag, rijden we tevreden maar moe terug.
Op maandagmiddag heeft Johan een radio-interview bij een Belgische radiozender. Ze hebben mij gevraagd of ik als verassing element een vraag wil stellen aan hem. Tijdens de rit 's ochtends naar Gent nemen ze het op. Ik vraag hem: ‘Jo, welke vrijheid heb jij als mens en als kunstenaar gewonnen en welke verloren ?’ Tijdens de terugreis in de auto luisteren Elsie en ik aandachtig naar het programma. Johan is in goede doen hij zegt mooie dingen, is lief en laat heerlijke muziek horen. Op mijn vraag geeft hij zeer uitvoerig antwoord. Ik kom o.a. te weten dat hij zijn vrijheid op dit moment vooral te danken heeft aan mensen waar hij tegen op ziet, mensen als Bert Neumann (decorontwerper) die hem stimuleren om verder te gaan in zijn ontwikkeling. Hij heeft het over horizontale en verticale vrijheid. Hij zou wel over zijn privé-leven willen vertellen, zegt hij, maar dat zou veel te veel tijd in beslag nemen, dus dat is voor een andere keer.
Op donderdag en vrijdag kan ik nog mee repeteren in Eindhoven. Christoph, die gelukkig weer helemaal fit lijkt te zijn, heeft genoten van het uitstapje naar Zeeland met de andere acteurs op woensdag en is in een opperbeste stemming. We zingen in het decor, maken formaties, groepjes mannen en vrouwen op een kluitje achter de bar. We geven een concert op lege drankflessen.
Als vervanger van Fedja komt Gijs Naber ons versterken. Gijs is voor ons al een bekende, hij heeft meegedaan in Sentimenti en Richard III. Ik mis Graham vandaag (een van Christophs acteurs) want samen met hem zing ik de baspartij. Nu sta ik er alleen voor tegen het geweld van de rest, die allemaal in duo's zingen. Ik val telkens door de mand en omdat ik mijn partij niet goed zing moet ik bij de piano komen staan. Christoph Homberg, onze zangleraar en hoofdrolspeler in Die Schone Müllerin, geeft mij extra aandacht, maar het blijft behelpen.
tweede repetitieweek
vrijdag 3 september
Nou, laat maar komen: repeteren in chaos dat zijn we wel gewoon bij Hollandia, van oudsher. We zijn in onze tweede repetitieweek en, helaas, Christoph blijft deze week in Zurich vanwege een ‘verschot’. Gelukkig kunnen de zangrepetities wel doorgaan en wordt ons repertoire uitgebreid met ‘Het Matrozenlied’, ‘d`Enkhuizer Hengelaar’ en Ravels ‘Sheherazade’.
Fedja komt op de repetitie. Ik zie hem voor het eerst na de zomervakantie. Zijn stem lijkt wel twee octaven gezakt. Na de lunch blijft hij weg, ik ga hem halen, maar hij zegt dat het voor hem niet zoveel zin heeft om mee te zingen. Denk erover om hem even te bellen en te vragen hoe zijn vakantie is geweest. Krijg te horen dat hij een druk programma heeft gehad in de vakantie. Hoor later van Johan dat hij hem van de productie afhaalt, omdat Fedja te moe is en ook nog Vrijdag moet hernemen.
‘Wat betekent in Nederland zijn? Je kruipt langzaam vooruit op een snelweg en achter zwoegende ruitenwissers zie je een door flatgebouwen gekartelde horizon, terwijl de zuid-westenwind grauwe wolken voortjaagt tot een tempo dat jij zou willen bereiken’ (uit: De lage hemel).
Met Frieda Schneider (assistentie decor) bekijken we de maquette van het decor. De technici van ZT Hollandia hebben al een complete repetitie-opstelling gemaakt zodat we meteen in de praktijk kunnen bekijken hoe het werkt. Het is voor het eerst dat ik in een decor speel met een plafond. Het is ook voor het eerst dat ik in een hergebruikt decor sta. Dit is een ontwerp van Anna Viebrock en de basis hiervan heeft al eerder dienst gedaan in de voorstelling Kasimir und Karoline. Als je erin staat voel je meteen dat dit voor een acteur een speeltuin is: draaihekje, loopbrug, deuren, café, hokjes, hekjes, banken, kruipdoor-sluipdoor.
In het weekend sterft plotseling Bram Vermeulen, 57 jaar. Maandag voor ik vertrek naar Gent zie ik de afschuwelijke beelden uit Beslan. Ik ben niet in staat daar iets over zeggen. Volgende week zaterdag nemen we met ZT Hollandia wel deel aan Het grote gala van het terrorisme in de Stadsschouwburg Amsterdam. Theater kan er misschien iets tegenover zetten.
eerste repetitieweek
vrijdag 27 augustus
“Ja, Bert, dan sta je toch ineens Wagner te zingen,” hoor ik Paul Slangen (dramaturg) vanmiddag gniffelend tegen me zeggen, terwijl hij als een gek de aria uit Der fliegende Hollander probeert te vertalen. “...Trieb mein Schiff ich zum Klippengrund...” We staan vandaag met ons allen uitbundig Wagner te zingen alsof we nooit iets anders gedaan hebben.
Nee, Kniertje zal niet door mij vertolkt worden, helaas, maar wie weet, want alles is nog mogelijk. Christoph Marthaler (regisseur) heeft al te kennen gegeven dat Op hoop van zegen niet gespeeld zal worden. Niemand weet wat we gaan doen maar dat geeft helemaal niet! Christoph heeft de kinderlijke openheid die ik zo fantastisch en stimulerend vind om mooi theater te kunnen maken.
Christoph laat zijn voorstellingen beïnvloeden door de cultuur van het land waar hij op dat moment in vertoeft, maar wat moeten we hem laten zien van Nederland? De Efteling, Madurodam, de wallen, de Delta-werken en de afsluitdijk, in een luchtballon boven Nederland... Of beter nog: de Blokker in Tiel, de Franse camping waar ik met mijn gezin deze zomer heb gekampeerd, een avondje op de bank achter de TV?
Vanmiddag na de zangrepetitie een indrukwekkende documentaire gezien: De Ramp, gemaakt door Koert Davidse in 2002 ter gelegenheid van de vijftigste verjaardag van de watersnoodramp uit 1953. Oral history door bejaarde Nederlanders verteld in een krom taalgebruik en op een manier zodat de emotionaliteit niet wordt ten toon gespreid. Hetgeen ons land zo kenmerkt. Kniertje (voor zich heen): “Ja, ja, -as`t water is spreke kon....”
Bert Luppes
|
|
